Γιώργου Ιωάννου,Στου Κεμάλ το σπίτι

Γιώργου Ιωάννου,Στου Κεμάλ το σπίτι

Μια διδακτική προσέγγιση από τον Αθανάσιο Κουτσογιάννη,

Φιλόλογο 3ο ΓΕΛ Πολίχνης

Γιώργος Ιωάννου, «Στου Κεμάλ το σπίτι»

Σχολικό βιβλίο: Νεοελληνική Λογοτεχνία, Γ' ΓΕΛ, Θεωρητική κατεύθυνση

(σελ. 265-269)

Ανήκει στη συλλογή : Η μόνη κληρονομιά, 1974

Χαρακτηριστικά της συλλογής:

- H αγάπη και η κατανόηση του ανθρώπου, των καημών και των βασάνων του

- Ωριμότητα, αφηγηματική απλότητα, συγκίνηση συνάμα με χιούμορ

- Σημαντικό χάρισμα: τα πιο ασήμαντα προσωπικά περιστατικά μετουσιώνονται σε τέχνη

- Η πόλη -Θεσσαλονίκη- μετατρέπεται σε σκηνικό που πάνω του θα ακουμπήσουν τα γεγονότα και οι καταστάσεις τις οποίες ανακαλεί στη μνήμη του ο αφηγητής (Σαχίνης, 1979)

Το θέμα

Οι επισκέψεις μιας γυναίκας στο σπίτι του αφηγητή, κοντά στο σπίτι που γεννήθηκε ο Κεμάλ στη Θεσσαλονίκη. Το σπίτι, που τώρα κατοικείται από την προσφυγική οικογένεια του αφηγητή, ανήκε πριν την ανταλλαγή στην οικογένεια της γυναίκας αυτής.

Επιμέρους θεματικοί άξονες

- Η αγάπη και η νοσταλγία της γυναίκας για το σπίτι που γεννήθηκε και μεγάλωσε

- Οι δεσμοί της γυναίκας με τα σύμβολα του σπιτιού

- Τα αισθήματα της οικογένειας απέναντι στη γυναίκα

- Η προσφυγιά και από τις δυο πλευρές και οι ανθρώπινες σχέσεις

- Η πολυκατοικία στη θέση του παλιού αρχοντικού

- Η άποψη του συγγραφέα για την καταστροφή της

παραδοσιακής αρχιτεκτονικής και τη νέα αρχιτεκτονική

αισθητική

Ο τίτλος: Στου Κεμάλ το σπίτι

- Αποτελεί σημείο αναφοράς της αφήγησης

- Προσδιορίζεται ο χώρος της αφήγησης

- Λειτουργεί ως σύμβολο μιας εποχής και συνδέει την αφήγηση με συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα

Ο τίτλος λειτουργεί, δηλαδή, ως σύμβολο μιας εποχής και συνδέει την αφήγηση με συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα (επιλέγεται ίσως γι' αυτούς τους λόγους, αφού το σπίτι της αφήγησης είναι άλλο).

Έμμεση αναφορά στον Τουρκικό πληθυσμό που κατοικούσε πριν την ανταλλαγή στην Θεσσαλονίκη. Προετοιμάζεται ο αναγνώστης για την εμφάνιση - καταγωγή της γυναίκας

(Να διευκρινισθεί: Ο τίτλος αναφέρεται στο σπίτι που γεννήθηκε ο Κεμάλ Ατατούρκ, αλλά το σπίτι που επισκέπτεται η γυναίκα δεν πρόκειται για το σημερινό τουρκικό προξενείο, αλλά για διπλανό σπίτι)

Α. Οι επισκέψεις της άγνωστης γυναίκας και οι συνήθειές της

Η γυναίκα:

- μαυροφορεμένη, κουρασμένη ψυχικά, ευγενική, οι τρόποι της προδίδουν αρχοντική καταγωγή

- καθόταν στο κατώφλι, έπινε το νερό από το πηγάδι και έτρωγε τα μούρα που της προσέφεραν με ιδιαίτερη ευχαρίστηση

- ευχόταν στα τούρκικα

- έριχνε κλεφτές ματιές προς το σπίτι του αφηγητή

- έκλεινε τα μάτια (νοσταλγικά) και ψιθύριζε ονόματα παράξενα

Η άγνοια για την ταυτότητα της γυναίκας και ο λόγος των επισκέψεων δημιουργούν ατμόσφαιρα αινιγματική

- έντονο το αίσθημα της φιλοξενίας

Το δέντρο (ντουτιά:συκομουριά) και οι καρποί του - Το νερό από το πηγάδι - Το κατώφλι της αυλής

α. Μπορούν να χαρακτηριστούν ως στοιχεία πλοκής. Έχουν συναισθηματική αξία για τη γυναίκα, τη συνδέουν με το παρελθόν της, αλλά ο αφηγητής και οι οικείοι του το αγνοούν.

β. Συμβολίζουν την οικιστική -αρχιτεκτονική παράδοση, την ανθρώπινη, με τις αυλές και τα δέντρα.

Β. Αναλυτική αναφορά στις επισκέψεις

Προσδιορίζονται χρονικά: από το 1936 έως λίγο μετά τον πόλεμο

- Από τη συμπεριφορά της σταδιακά αρχίζει να διαφαίνεται η ταυτότητά της και ο λόγος των επισκέψεων.

- Άρνηση να πιεί από το νερό της βρύσης -βούρκωμα της γυναίκας.

Το πηγάδι ήταν κομμάτι από τη ζωή της. Συναισθηματική αξία για εκείνη (όπως και η μουριά).

- Αποκάλυψη της εθνικότητας: η αρχική συμπάθεια μετατρέπεται σε ταραχή και αντιπάθεια λόγω της εθνικότητας (αρνητικές μνήμες του ξεριζωμού). Οι εθνικές διαφορές επηρεάζουν τις ανθρώπινες σχέσεις.

- Οι κοινές μνήμες της προσφυγιάς επαναφέρουν τα αρχικά συναισθήματα της συμπάθειας

- Τα συναισθήματά της από τη θέα του έρημου και ρημαγμένου (εξαιτίας του πολέμου) σπιτιού -τα θετικά συναισθήματα της οικογένειας του αφηγητή προς τη γυναίκα

Γ. Η εξαφάνιση της γυναίκας - η καταστροφή του σπιτιού

- Σύνδεση με την αρχή της αφήγησης: η γυναίκα δεν ξαναφάνηκε (επιστροφή στο παρόν)

- Γκρέμισμα του σπιτιού -χτίσιμο πολυκατοικίας που κι αυτή θα δώσει τη θέση της σε άλλη

- Σχολιάζεται αρνητικά η σύγχρονη αρχιτεκτονική και η αισθητική των κτηρίων που χτίζονται.

- Επιθυμία του αφηγητή να αποτρέψει την καινούργια κατασκευαστική προσπάθεια.

- Συνειρμικά επιστρέφει στο παρελθόν: αναφορά στο ψηφιδωτό που υπήρχε στα θεμέλια της οικοδομής και στον ιδιοκτήτη του σπιτιού πριν την ανταλλαγή των πληθυσμών.

- Αναφορά στο πλούσιο ιστορικό παρελθόν της πόλης και στην καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η ταυτότητα της γυναίκας

- Μέσα από τα λόγια της γριάς «Στο σπίτι αυτό . δεν ματαείδα» - λιτότητα και παραστατικότητα- αποκαλύπτεται έμμεσα η ταυτότητα της παράξενης γυναίκας, ο σκοπός των επισκέψεών της και η αιτία που δεν ξαναφάνηκε.

- Η εικόνα του αποχωρισμού εκφράζει την ψυχική οδύνη και την εσωτερική τραγωδία ενός ανθρώπου που αποκόπτεται από τις ρίζες του.

- Ο ψυχικός πόνος και η οδύνη που προκαλεί ο ξεριζωμός από τις πατρικές εστίες: Στοιχείο βιωματικό, αφού και ο συγγραφέας κατάγεται από οικογένεια προσφύγων.

- Το σπίτι ήταν ο συνδετικός κρίκος με το παρελθόν της.

Η καταστροφή του απέκοψε τη γυναίκα από τις ρίζες της.

Τα πρόσωπα - ο βιωματικός χαρακτήρας του κειμένου

- Η γυναίκα

- Ο αφηγητής

- Η οικογένεια του αφηγητή

- Σπιτονοικοκύρης -εργολάβοι

- Η γριά

Στοιχεία βιωματικότητας: η Θεσσαλονίκη, η συγκεκριμένη γειτονιά, η προσφυγιά, η καταστροφή της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής.

Ενδεικτικές ερωτήσεις:

α) Να σχολιασθούν οι αντιδράσεις της γυναίκας στις διαφορετικές περιστάσεις (όταν έτρωγε τα μούρα, έπινε νερό από το πηγάδι, άρνηση να πιεί από της βρύσης).

β) Τα πεζογραφήματα του Γ. Ιωάννου έχουν χαρακτηρισθεί ως βιωματικά. Να εντοπίσετε συγκεκριμένα παραδείγματα από το κείμενο που τεκμηριώνουν την άποψη αυτή.

Ο Χώρος

- η Θεσσαλονίκη - γενέθλια γη

- η γειτονιά γύρω από το σπίτι που γεννήθηκε ο Κεμάλ

- ο χώρος στον οποίο ο συγγραφέας έζησε για πολλά χρόνια

Ο χρόνος

Ο χρόνος προσδιορίζεται με σαφήνεια ή συνάγεται από τις αναφορές σε ιστορικά γεγονότα.

Αβίαστη σύνθεση παρόντος -παρελθόντος: ξεκινάει από το παρόν (δεν ξαναφάνηκε..), περνάει στο παρελθόν (οι αναφορές στις επισκέψεις της γυναίκας - από το 1936 έως λίγο μετά τον πόλεμο), ξανά στο παρόν (..θα παραφυλάγω.και ίσως εμποδίσω..) και τέλος πάλι στο παρελθόν- αναδρομική αφήγηση (στο σπίτι καθόταν ένας μπέης..).

Ερώτηση:

Η αφήγηση οργανώνεται με βάση το χρόνο. Να εντοπίσετε τα διαφορετικά επίπεδά του.

Ο χρόνος (συνέχεια)

- Οι επισκέψεις της Τουρκάλας μας μεταφέρουν στο παρελθόν, καθώς ανακαλούν στη μνήμη του αφηγητή την προσφυγιά του 1922 («Δεν μας έφτανε που είχαμε δίπλα μας του Κεμάλ το σπίτι σαν μια διαρκή υπενθύμιση της καταστροφής, θα είχαμε τώρα και τους Τούρκους να μπερδουκλώνονται πάλι στα πόδια μας;»).

Στη συνέχεια γίνεται αναφορά στα χρόνια της αντιπαροχής και της οικιστικής μεταμόρφωσης της Ελλάδας, γύρω στη δεκαετία του 60 και '70 («το σπίτι είχε παραδοθεί.... Φρικαλέες») και στην ανέγερση των σύγχρονων πολυκατοικιών («Τώρα ετοιμάζονται να τη γκρεμίσουν οι γελοίοι»).

Ιστορικό πλαίσιο

Το ιστορικό πλαίσιο που διαγράφεται πίσω από τα περιστατικά:

- ανταλλαγή πληθυσμών

- προσφυγιά

- β΄ παγκόσμιος πόλεμος

- μεταπολεμικός κόσμος

Ερώτηση: ποιο είναι το ιστορικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το συγκεκριμένο πεζογράφημα. Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με συγκεκριμένα παραδείγματα.

Αφηγηματικές τεχνικές

- η αφήγηση είναι πρωτοπρόσωπη (εγώ, εμείς)

- τύπος αφηγητή: ομοδιηγητικός, με εσωτερική οπτική γωνία

/εσωτερική εστίαση

- αφήγηση με βάση το χρόνο

- επιβράδυνση

- προοικονομία

- επιτάχυνση

- αναδρομική αφήγηση

- σχόλια

- παρεκβάσεις

- αντιθέσεις

Ερωτήσεις: να επισημάνετε στο κείμενο ένα παράδειγμα για κάθε περίπτωση

Αφηγηματικοί τρόποι

- Μίμηση

- Περιγραφή

- Σχόλια

Να επισημανθεί ότι τα κείμενα του Γ. Ιωάννου δεν ακολουθούν πάντα τους κανόνες ενός κλασικού διηγήματος. Στην τεχνική του διασπασμένου θέματος, τα γεγονότα είναι ψηφίδες που συνθέτουν το αφήγημα, ενώ ταυτόχρονα παρεμβάλλονται σκέψεις και συναισθήματα του συγγραφέα. Δεν υπάρχει δηλαδή η κλασική μορφή διηγήματος με αρχή, μέση, τέλος. Κατά συνέπεια υπάρχουν ιδιαιτερότητες ως προς τους εκφραστικούς τρόπους.

Εκφραστικά μέσα

εικόνες, σχήματα λόγου, η χρήση ρημάτων -επιθέτων:

Αποδίδεται:

- η συναισθηματική φόρτιση των προσώπων

(γυναίκας -αφηγητή) / ο πόνος από τον ξεριζωμό, η νοσταλγία,

- η οργή και ο θυμός του για την καταστροφή του σπιτιού και

του ψηφιδωτού, η απέχθειά του για τους υπεύθυνους αυτής

της καταστροφής

Ερωτήσεις:

α) Τα συναισθήματα της γυναίκας και του αφηγητή εκφράζονται μεταξύ των άλλων με εικόνες και μεταφορές: να δώσετε δύο παραδείγματα για κάθε εκφραστικό μέσο.

β) Ο αφηγητής είναι ιδιαίτερα επικριτικός για τον οικοδομικό εκσυγχρονισμό που επιχειρείται. Να επισημάνετε συγκεκριμένα χωρία μέσα στο κείμενο καθώς και τα εκφραστικά μέσα με τα οποία προβάλλεται αυτή η θέση του.

Γλώσσα - ύφος

- απουσία μελοδραματισμού

- μικροπερίοδος λόγος

- ποιητική ελλειπτικότητα

- τα συναισθήματα των προσώπων ( γυναίκας - αφηγητή και των οικείων του)/ο πόνος από τον ξεριζωμό, ο σπαραγμός,η νοσταλγία, η συγκίνηση, η συμπάθεια, κλπ αποδίδονται συγκρατημένα.

- ειρωνική χρήση της γλώσσας

- ρεαλισμός στο τέλος, όταν εκφράζει την άποψή του για τους εργολάβους

Η γλώσσα του πεζογραφήματος είναι καθημερινή, λιτή, με πεζολογικά στοιχεία. Η συναισθηματική φόρτιση των προσώπων ( γυναίκας -αφηγητή)/ο πόνος από τον ξεριζωμό, η νοσταλγία κλπ αποδίδεται συγκρατημένα: απουσία μελοδραματισμού, ποιητική ελλειπτικότητα / ο ευθύς λόγος σε κάποια σημεία προσδίδει ζωντάνια, παραστατικότητα και αμεσότητα, ενώ οι ρητορικές ερωτήσεις («δεν μας έφτανε που είχαμε δίπλα μας του Κεμάλ το σπίτι....» , «ποιος ξέρει τι μεγαλεπίβολο σχέδιο...») και τα επίθετα (κουρασμένη, κατατσακισμένη, αρχοντική ομορφιά, επίμονη νοσταλγία, σιχαμένος σπιτινοικοκύρης, φρικαλέες πολυκατοικίες κ.λ.π.) αποδίδουν με ευστοχία τα συναισθήματα του αφηγητή/ρεαλισμός και ειρωνεία σε κάποια σημεία «ποιος ξέρει τι μεγαλεπίβολο σχέδιο...»)

ΠΗΓΗ: ΗΜΕΡΙΔΑ «ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ΄ ΛΥΚΕΙΟΥ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ»
(Θεσσαλονίκη, 16-12-2009)

ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΓΕΝΕΩΝ

1. ΟΡΙΣΜΟΣ - ΕΝΝΟΙΑ

Διάσταση των γενεών είναι η συναισθηματική και πνευματική αποξένωση των ανθρώπων που ανήκουν σε διαφορετικές γενεές. Εκδηλώνεται με μία αδυναμία επικοινωνίας και συνεννόησης, μ’ ένα χάσμα αγεφύρωτο πολλές φορές, ακόμα και με μια σύγκρουση και αμοιβαία επίκριση ανάμεσα στη γενιά που βρίσκεται στο προσκήνιο της κοινωνικής δραστηριότητας, και τη νέα γενιά που ετοιμάζεται να την διαδεχθεί. Οι διαφορές ανάμεσα στις γενιές συνήθως αφορούν στην αντίληψη του κόσμου, στο νόημα της ζωής, στο κύρος των αξιών στους τρόπους της καθημερινής συμπεριφοράς.

2. ΑΙΤΙΑ

Ø Το φαινόμενο ως ένα βαθμό θεωρείται φυσιολογική κατάσταση, στο μέτρο που αποτελεί προϊόν της κοινωνικής εξέλιξης της ανθρωπότητας. Εφ’ όσον κάθε εποχή έχει τη δική της φυσιογνωμία, επόμενο είναι και σι άνθρωποι κάθε εποχής να έχουν τα δικά τους γνωρίσματα που δεν ταυτίζονται μ’ εκείνα των ανθρώπων άλλων εποχών. Έτσι το διαφορετικό κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσονται οι εκπρόσωποι των γενεών, θεωρείται το πρώτο αίτιο του φαινομένου της διάστασης των γενεών.

Ø Η ταχύτητα με την οποία συντελούνται οι μεταβολές στο κοινωνικό περιβάλλον συντελεί στην μεγέθυνση της απόστασης που χωρίζει δύο γενεές.

Ø Γνωρίσματα της εποχής μας, όπως η παράταση του χρόνου σπουδών με την συνακόλουθη οικονομική εξάρτηση των νέων, η πλατύτερη επικοινωνία μεταξύ των δύο φύλλων η επικοινωνία ανάμεσα στους λαούς, η οικονομική εκμετάλλευση των νέων από την παραγωγή με την διαφήμιση και η απόλαυση αγαθών χωρίς να προηγηθεί δημιουργική προσπάθεια για την απόκτηση τους, επιτείνουν το φαινόμενο.

Ø Η εμμονή των προγενέστερων σε μια στείρα παράδοση, την πολεμική τους εμπειρία και τις δυσχέρειες κάθε είδους που συνεπάγεται αυτή, καθώς και το χαμηλό συνήθως μορφωτικό επίπεδό τους έκαναν το χάσμα ακόμα μεγαλύτερο.

Ø Η ηλικία παίζει σημαντικότατο ρόλο στην ύπαρξη του φαινομένου, μια και κάθε ηλικία έχει δικά της γνωρίσματα. Η νεανική χαρακτηρίζέται από σοβαρές βιολογικές και ψυχολογικές αναστατώσεις και μεταπτώσεις, από επαναστατικότητα, ροπή προς το νέο, τάση για διάκριση και μίμηση. Η ώριμη ηλικία χαρακτηρίζεται από συντηρητικότητα, συναισθηματική σταθερότητα και αυτοκυριαρχία, αποτέλεσμα της πείρας που έχει αποκτήσει.

Ø Η ίδια η εποχή μας με το ασταθές και συγκεχυμένο πνεύμα που επικρατεί ·σε όλους τους τομείς της λόγω των συνεχώς διαφοροποιούμενων συνθηκών της ενισχύει ακόμη την αντίθεση μεταξύ των γενεών.

Ø Η πρώίμη ωρίμανση των νέων στο βιολογικό, πνευματικό και συναισθηματικό τομέα σε συνδυασμό με την παράταση της ακμής των μεγάλων διευρύνει το χάσμα περισσότερό, γιατί οι μεν νέοι επιθυμούν να παραλάβουν τη σκυτάλη από τους ώριμους και σι δεύτεροι αντιδρούν σ’ αυτήν την επιδίωξη, αισθανόμενοι ότι μπαίνουν στο περιθώριο.

Ø Η έκρηξη γνώσεων που σημειώθηκε ιδιαίτερα στις μέρες μας αφ’ ενός μεν δημιούργησε την δυνατότητα πρόσληψης πολύ περισσοτέρων παραστάσεων από την πλευρά των νέων με αποτέλεσμα να είναι περισσότερο σκεπτικιστές απέναντι σ’ αυτά που θεωρούνται δεδομένα από τις μεγαλύτερες ηλικίες, ενώ ταυτόχρονα να συλλαμβάνουν καλύτερα τον παλμό της εποχής.

3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

Ø Στην οικογένεια οι απλές προστριβές αλλά και οι έντονες εκρήξεις μπορεί να οδηγήσουν στην διατάραξη της ηρεμίας και σε ακραίες περιπτώσεις στην εγκατάλειψη της οικογενειακής στέγης από την πλευρά των νέων.

Ø Στο σχολείο εμφανίζονται ανάλογα περίπου φαινόμενα καθώς οι διδάσκοντες απέχουν ηλικιακά κατά μία γενιά περίπου και περισσότερο από τους διδασκόμενους και η ύπαρξη του διδάσκοντα ως καθοδηγητή δημιουργεί αρνητική στάση από τους νέους.

Ø Το χάσμα εμφανίζεται πολύ συχνά και στις σχέσεις νέων - πολιτείας, γιατί η δεύτερη είναι συνήθως φορέας του κατεστημένου, και αντιμετωπίζει τα πράγματα ορθολογιστικά και τα μέσα ψυχρά.

Ø Δευτερογενές φαινόμενο που συχνά πηγάζει από την διάσταση των γενεών είναι και η περιθωριοποίηση των νέων που οδηγεί σε ακρότητες, βία, ναρκωτικά αυτοκαταστροφή. Αυτό συμβαίνει γιατί συνήθως η οικογένεια το σχολείο και η κοινωνία αποτελούν τα τρία βασικά μέσα κοινωνικοποίησης του νέου ανθρώπου. Αν λοιπόν τα τρία αυτά απορρίψουν το νέο, τον θέτουν στο περιθώριο της κοινωνικής ζωής.

4. ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ

Ø Στο μέτρο που η διάσταση των γενεών εμφανίζεται σαν φυσιολογικό φαινόμενο, αποτέλεσμα της εξέλιξης μέσα στο χρόνο, πρέπει να είναι και οι δύο γενιές διαλεκτικές ή ώριμοι ως προς τη νέα πνοή και οι νέοι ως προς την πείρα και την γνώση των μεγαλυτέρων. Αυτό συνιστά:

- Αποβολή της συντηρητικότητας των μεγαλυτέρων.

- Μετριοπάθεια της διδακτικής αυθεντίας στον τρόπο που καθοδηγεί τους νεώτερους ανθρώπους.

- Να σκέφτονται πάντοτε πως ο κόσμος που παραλαμβάνουν οι νέοι είναι δημιούργημα των προηγούμενων γενεών γι’ αυτό και δεν πρέπει να καταφεύγουν σε αφορισμούς αλλά ν’ αντιμετωπίζουν κριτικά τα δημιουργήματά τους.

- Αντίστοιχα οι νέοι να παραλαμβάνουν τα ηνία με υπευθυνότητα, χωρίς άρνηση για ό,τι παλιό μια και τα όσα “πέρασαν” και διασώθηκαν μέσα στο χρόνο συνήθως έχουν κάποια διαχρονική αξία.

- Αμφότεροι να αντιμετωπίζουν τον εκπρόσωπο της άλλης γενιάς σαν άνθρωπο με δικαίωμα λόγου και σκέψης, σαν προσωπικότητα που έχει άποψη και πρέπει να είμαστε πρόθυμοι στο να την ακούσουμε και να κρίνουμε.

- Αναβάθμιση του ρόλου του εκπαιδευτικού και του σχολείου στην κατεύθυνση της γεφύρωσης του χάσματος ανάμεσα στις γενιές. Αγωγή με μέσο το διάλογο ως θεωρητική βάση αλλά και ως παράδειγμα προς μίμηση.

Ρατσισμός (Έκθεση - έκφραση Β' Λυκείου)

Καταρχήν ρατσισμός είναι η θεωρία που χωρίζει τους ανθρώπους σε φυλές προνομιούχες και μη, ανώτερες και κατώτερες, οι οποίες δεν πρέπει να αναμιγνύονται, για να μη "σκαρτέψουν" οι ανώτερες από τις κατώτερες. Έτσι δημιουργούνται τα "γκέτο", οι φυλετικές διακρίσεις, οι προνομιακές μεταχειρίσεις, τα φυλετικά μίση και τα συνακόλουθα αυτών κακά. Γενικότερα όμως, ρατσισμός είναι η αντίληψη με βάση την οποία μια ομάδα ή ένας λαός θεωρεί τον εαυτό του βιολογικά και πνευματικά ανώτερο και αντιμετωπίζει υποτιμητικά όλους τους άλλους, ως κατώτερους.

Πρέπει να παραδεχτούμε ότι το φαινόμενο του ρατσισμού δεν είναι καινούργιο, αλλά ανάγεται στην αρχαιότητα ακόμη. Πρέπει επίσης να κατανοήσουμε ότι το φαινόμενο αυτό εμφανίστηκε και εδραιώθηκε, ως η τάση των κοινωνικών ομάδων να διατηρήσουν την εσωτερική τους ενότητα, για να αντιμετωπίσουν τους εξωτερικούς εχθρούς. Σ΄ αυτή τους λοιπόν την προσπάθεια, καλλιεργούν συνειδητά τις φυλετικές, εθνικές, θρησκευτικές ή άλλες τους ιδιαιτερότητες, ώστε να αυτοπροσδιορίζονται και να διακρίνονται από τους άλλους.

Έτσι, οι αρχαίοι πρόγονοί μας έχοντας συνείδηση της πολιτιστικής τους ανωτερότητας, διατύπωσαν την πασίγνωστη φράση "πας μή Έλλην βάρβαρος", για να επιβεβαιώσουν αυτή τη συνείδηση της ανωτερότητας και να ενισχύσουν τη θέση τους απέναντι στους άλλους λαούς.

Σήμερα η έννοια του ρατσισμού ταυτίζεται στη συνείδηση της πλειοψηφίας των ανθρώπων ως η ανωτερότητα της λευκής φυλής σε σχέση με τους νέγρους. Είναι μια αντίληψη, που δημιουργήθηκε σκόπιμα και και καλλιεργήθηκε για αιώνες, αρχίζοντας από την εποχή του δουλεμπορίου των μαύρων της Αφρικής. Πίσω της κρύβονται τα συμφέροντα της τότε κρατούσας τάξης στην Β. Αμερική. Συμφέροντα, που η πολιτική προπαγάνδα τα διατήρησε και τα καλλιέργησε, φτάνοντας στο σημείο να θεωρείται φυσιολογική η ανωτερότητα της λευκής φυλής σε βάρος της μαύρης.

Τον περασμένο αιώνα, όταν άρχισαν να δημιουργούνται τα σύγχρονα κράτη, εμφανίζεται μια νέα μορφή ρατσισμού: ο "εθνικός ρατσισμός", που στηρίχθηκε σε ιστορικούς λόγους, σε ιστορικές εχθρότητες και μίση και στο σοβινισμό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, το μίσος μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων, ως αποτέλεσμα των ιστορικών συνθηκών και των σχέσεων των δύο λαών. Επίσης σήμερα, παρατηρείται μια συντηρητική εθνικιστική στροφή σε πολλούς λαούς, που εκδηλώνεται με την ανάλογη προπαγάνδα και τη δημιουργία ομάδων με έντονο εθνικιστικό χρωματισμό. Εδώ ακριβώς βρίσκεται ο κίνδυνος να αναβιώσει το φασιστικό πρότυπο, που είναι η χειρότερη μορφή ρατσισμού. Ας μην ξεχνάμε την άνοδο τα τελευταία χρόνια, των ακροδεξιών κομμάτων σε αρκετές χώρες και μάλιστα και της Ευρώπης, καθώς και τη δράση διάφορων νεοναζιστικών οργανώσεων.

Μέσα στις κοινωνικές, πολιτικές και διεθνείς συνθήκες και στην αντιπαλότητα για κυριαρχία στον κόσμο, αναβιώνουν δυστυχώς στον 20 αιώνα ποικιλώνυμες φασιστοειδείς θεωρίες περί φυλετικής καθαρότητας της Αρίας φυλής, που οδήγησε όπως όλοι γνωρίζουν στον 2ο παγκόσμιο πόλεμο και στη γενοκτονία των Εβραίων από τους Γερμανούς.

Επίσης, οι αντιπαλότητες μεταξύ των διαφόρων θρησκευτικών δογμάτων παίρνουν μορφή ρατσιστικής προκατάληψης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα θρησκευτικού ρατσισμού είναι ο αντισιμιτισμός, δηλ. η διάκριση σε βάρος της θρησκείας των Εβραίων, του Ιουδαϊσμο.

Ένα άλλο σύγχρονο φαινόμενο ρατσισμού, είναι η προκατάληψη σε βάρος διαφόρων μειονοτήτων και προσφύγων.

Τέλος σήμερα, μέσα στη μακαριότητα του υλικού μας ευδαιμονισμού, έχουμε απορρίψει κάθε συναισθηματική συμπεριφορά και σχέση με τους συνανθρώπους μας. Έτσι διαμορφώνονται ρατσιστικές προκαταλήψεις σε βάρος κοινωνικών ομάδων που τις απομονώνουμε από τον κοινωνικό μας χώρο. Είναι ο λεγόμενος κοινωνικός ρατσισμός. Υπό αυτή την έννοια κοινωνικός ρατσισμός είναι η προκατάληψη για τους χρήστες ναρκωτικών, για τους φορείς του ΕΙΤΖ, για πρώην κατάδικους, η ανισότητα ανδρών και γυναικών, η περιφρόνηση των αναλφάβητων, η προκατάληψη ή η κοροϊδία προς τους πνευματικά καθυστερημένους, η εκμετάλλευση των αναπήρων, η προκατάληψη για τους ομοφυλόφιλους.

Όταν ένα κοινωνικό σύνολο στην ευρύτερη διάστασή του συντηρεί και καλλιεργεί τέτοιες συνθήκες και αντιλήψεις, είναι φυσικό να οδηγηθεί και οδηγείται τελικά σε μια μόνιμη ένταση και κρίση. Οι υποχρεώσεις και τα δικαιώματα αποκτούν σχετική διάσταση και στην πραγματικότητα καταλύεται όχι μόνο η δημοκρατία και η ελευθερία αλλά και κάθε πνευματική και ηθική συνείδηση.

Η εποχή μας διαθέτει καταπληκτικά μέσα και δυνατότητες. Οι άνθρωποι σήμερα έχουν όλες τις προϋποθέσεις να είναι πνευματικά και ψυχικά καλλιεργημένοι. Η κοινωνική και κρατική οργάνωση εκφράζουν δημοκρατικές ευαισθησίες και υπεραμύνονται των δικαιωμάτων των πολιτών. Σήμερα η τεχνολογία κάνει το σύνολο των ανθρώπων κοινωνούς των επιστημονικών επιτευγμάτων. Τα Μ.Μ.Ε. ενημερώνουν όλους τους ανθρώπους για όλα τα πράγματα. Παρ΄ όλα αυτά τα θετικά δεδομένα της εποχής μας όμως, ο ρατσισμός υπάρχει, καλλιεργείται και αναπαράγεται. Εδώ λοιπόν φωλιάζει η κρίση του πολιτισμού μας, μια πνευματική και ηθική κρίση, που τελικά μόνο τον άνθρωπο βλάπτει.

Θα πρέπει λοιπόν, να αναθεωρήσουμε το πρότυπο της ζωής μας. Να καλλιεργηθούμε πνευματικά, ώστε να αναζητούμε στη ζωή όχι τον υλικό ευδαιμονισμό, αλλά τον ανθρωπισμό, που είναι ο μόνος που μπορεί να σώσει τον άνθρωπο αλλά και την ανθρωπότητα.

πηγη: http://sygxrono-karditsa.blogspot.com/

Έκθεση Γ Λυκείου: Ευρωπαϊκή ταυτότητα του μέλλοντος (θέματα - απαντήσεις)

ΚΕΙΜΕΝΟ:

«Η ευρωπαϊκή ταυτότητα του μέλλοντος»

§ 1 Είναι σημαντική προϋπόθεση για τη δημοκρατία και το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης η καλλιέργεια της ευρωπαϊκής ταυτότητας δίπλα στις εθνικές ταυτότητες των πολιτών σε όλες τις χώρες - μέλη. Ας μην ξεχνάμε όμως ότι τα έθνη, κράτη - μέλη της Ένωσης, δεν είναι ίσα ούτε πληθυσμιακά ούτε σε έκταση γε­ωγραφική ούτε ακόμα περισσότερο οικονομικά και στρατηγικά. Την Ένωση, άρα, παραμονεύει ο κίνδυνος να μετατραπεί σε ολι­γαρχία των ισχυρότερων χωρών της, μολονότι είναι συγχρόνως σπουδαία πρόκληση το όνειρο της Ευρώπης των λαών.

§ 2 Δεν είναι, λοιπόν, καθόλου δεδομένη η ευρωπαϊκή (δηλαδή διεθνική) συναίνεση στο τι σημαίνει ευρωπαϊκή ταυτότητα του μέλλοντος ούτε ποια είναι η ευρωπαϊκή κουλτούρα που πρέπει να καλλιεργήσουμε δίπλα στην εθνική ταυτότητα και κουλτούρα των νέων γενεών.

§ 3 Πρώτα πρώτα, η ευρωπαϊκή κουλτούρα έχει παράδοση και ιστορία που μέρος της πρέπει να διαφυλάξουν οι χώρες-μέλη και μέρος της πρέπει να κρίνουν και να ξεπεράσουν, με στόχο τη δημοκρατία και την ενότητα μέσα στην ισότητα. Η ευρωπαϊκή κουλτούρα δεν περιέχει μόνο την αποδοχή της κλασικής αρχαιότητας, τη διαφωτιστική κληρονομιά και τις δημοκρατικές αξίες της γαλλικής επανάστασης. Έχει ακόμα διαμορφώσει, μέσα από την ιστορία της, ιδεολογίες ανταγωνιστικές και ρατσιστικές, που δικαιώνουν τον έλεγχο εδαφών και την κυριαρχία πάνω σε άλλους λαούς, την ταξινόμηση λαών και πολιτισμών, την κυριαρχία των ολίγων.

§ 4 Αυτές οι αυταρχικές ιδεολογίες, προϊόν του παρελθόντος των επεκτατισμών και της αποικιοκρατίας, στηρίζουν τον ισχυρότατο στην Ευρώπη ιδεολογικό μύθο για τη δήθεν ανωτερότητα των δυτικών και βόρειων Ευρωπαίων και την παράλληλη πολιτισμική «κατωτερότητα» όσων ανήκουν τόσο στην «Ανατολή» (με τη γεωγραφική, αλλά και πολιτική σημασία του όρου), όσο και στον Νότο (με την οικονομική, εκτός από γεωγραφική του, σημασία). Η βαθιά συντηρητική ιδεολογία, που αποδίδει αξία στον Βορρά και υποτιμάει τον Νότο, που βλέπει ανωτερότητα στη Δύση και κατωτερότητα στην Ανατολή, έχει γεννηθεί και διαδοθεί από τον επεκτατισμό και την οικονομική λεηλασία άλλων λαών, είναι ιδεολογία του αιώνα της αποικιοκρατίας.

§ 5 Δεν είναι δυνατό να υπάρξει ευρωπαϊκή ταυτότητα, που να οικειοποιηθούν οι μελλοντικές γενιές δίπλα στην εθνική τους, αν δεν καταπολεμηθούν αυτά τα βαθιά συντηρητικά στερεότυπα του παρελθόντος και αν δεν αντικατασταθούν από ένα νέο πολιτισμικό και αξιακό μείγμα.

§ 6 Το περιεχόμενο της νέας ταυτότητας των Ευρωπαίων πολιτών θα πρέπει όχι μόνο να αφήσει πίσω, ως προϊόν της ιστορίας μιας άλλης εποχής, το κεντροευρωπαϊκό στερεότυπο που κληρονόμησαν οι αιώνες της αποικιοκρατίας, αλλά επίσης να διαμορφώσει μια νέα πολιτισμική ταυτότητα που θα περιέχει ως συστατικό της αξίας της το νότιο και ανατολικό πολιτισμικό πρότυπο, το διαμορφωμένο από τη «μεγάλη διάρκεια» της Ιστορίας, το μεσογειακό πολιτισμικό πρότυπο.

§ 7 Αυτό το πρότυπο ανήκει στη «μεγάλη διάρκεια» καθώς είναι μωσαϊκό στοιχείων από τους αρχαιότερους πολιτισμούς της Ευρώπης, τον αρχαιότατο εβραϊκό πολιτισμό, τη διαχρονική λάμψη της ελληνικής αρχαιότητας, τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, την άνθιση του αραβικού πολιτισμού, που ανέπτυξε τα μαθηματικά και διέσωσε τον Αριστοτέλη, την ευρύτατη πολιτισμική επίδραση του Βυζαντίου, τη βαθιά επίδραση της οθωμανικής αυτοκρατορίας.

§ 8 Το μεσογειακό πρότυπο του πολιτισμού έχει αξίες πολύτιμες να προσφέρει στην ευρωπαϊκή ταυτότητα του μέλλοντος, καθώς είναι θεμελιωμένο οικονομικά στη λιτότητα, κοινωνικά στη συλλογικότητα, πολιτικά στη μάχη ενάντια στο δεσποτισμό, και φιλοσοφικά στον ορθολογισμό, που όμως αφήνει ανοιχτά παράθυρα στο άγνωστο και στο ακατανόητο.

§ 9 Αυτή τη μεσογειακή κουλτούρα της μακριάς «διάρκεια» συμβολίζει η παράδοση της σκληρής εργασίας σε συνθήκες άγονες και άνυδρες και ο σεβασμός που καλλιέργησε στις πηγές φυσικού πλούτου. Τη συμβολίζει η ηθική του καρβελιού, που μοιράζεται με δικαιοσύνη, που θεμελίωσε τη βεβαιότητα ότι εγκυμονεί οπωσδήποτε καταστροφές το χάσμα της οικονομικής ανισότητας. Τέλος, τη συμβολίζει η πολιτική παράδοση της άρνησης υποταγής σε κάθε δεσποτισμό, η πεισματική μάχη αιώνων για την ανισότητα και τον αυτοπροσδιορισμό, πολύτιμη μαγιά για την Ευρώπη των λαών.

§ 10 Η ευρωπαϊκή ταυτότητα του μέλλοντος δεν μπορεί να είναι οικειοποίηση του ευρωκεντρικού προτύπου. Πρέπει να εφευρεθεί και να δημιουργηθεί από την αρχή μια νέα ταυτότητα, που θα προσθέσει στα θετικά στοιχεία του ευρωκεντρικού προτύπου τα θετικά στοιχεία του μεσογειακού, δηλαδή θα συμπληρώσει τον ορθολογισμό με τη φαντασία, την οικονομική ανάπτυξη με την προστασία του περιβάλλοντος, τις μεγάλες ανισότητες με την κοινωνική ευαισθησία του κινδύνου που εγκυμονούν, τη γραφειοκρατία και τον αυταρχισμό με τη συλλογικότητα και την αλληλεγγύη, το κέρδος με την ποιότητα της ζωής και το δικαίωμα στην ευτυχία.

(Άννα Φραγκουδάκη)

ε ρ ω τ η σ ε ι ς
α.	Ποια η Θέση της συγγραφέως; σε ποια παράγραφο αναφέρεται;
β.	Ποια είναι τα πρότυπα πολιτισμού που αντιπαραβάλλει η συγγραφέας στο κείμενο αυτό; ποια χαρακτηριστικά αποδίδει στο καθένα;
γ.1.	Να εντοπίσετε τις συνδέσεις που χαρακτηρίζονται από Επιδοτική αντίθεση σε όλο το κείμενο.
γ.2.	Να βρείτε τα συνώνυμα και τα αντώνυμα των λέξεων: στερεότυπα, δεσποτισμός
δ.	Η αναγκαιότητα τήρησης της παράδοσής μας είναι καθολικά αποδεκτή ιδιαίτερα στα πλαίσια των πρόσφατων εξελίξεων της Ευρωπαϊκής και Βαλκανικής Ιστορίας. Παράλληλα, η ελληνική κοινωνία πρέπει να εκσυγχρονιστεί ακολουθώντας τους ρυθμούς που ορίζει η παγκόσμια εξέλιξη. Νομίζετε ότι οι απαιτήσεις αυτές είναι αντιφατικές μεταξύ τους; Καταγράψτε τη στάση των σημερινών νέων απέναντι στην παράδοση;

α π α ν τ η σ ε ι ς
α.	Η θέση της συγγραφέως αναφέρεται στην τελευταία παράγραφο (§ 10) ("Η ευρωπαϊκή ταυτότητα του μέλλοντος … … στοιχεία του μεσογειακού") και υποστηρίζει ότι η ευρωπαϊκή πολιτιστική ταυτότητα που θα προκύψει από την οικονομικοπολιτική ενοποίηση του γεωγραφικού αυτού χώρου θα πρέπει να αποτελεί ΣΥΝΘΕΣΗ της κεντροευρωπαϊκής και της μεσογειακής κουλτούρας, οι οποίες θα συνδυάζονται με τρόπο ισότιμο και αρμονικό και θα αλληλοσυμπληρώνονται.
β.	Η συγγραφέας αντιπαραβάλλει το κεντροευρωπαϊκό πρότυπο με το μεσογειακό. Στο μεν πρώτο προσδίδει θετικά («αποδοχή της κλασικής αρχαιότητας, τη διαφωτιστική κληρονομιά και τις δημοκρατικές αξίες της γαλλικής επανάστασης», ορθολογισμός, οικονομική ανάπτυξη) και αρνητικά χαρακτηριστικά (ανταγωνισμός, ρατσισμός, κυριαρχία σε άλλους λαούς, επεκτατισμός, αποικιοκρατία, συντηρητική ιδεολογία, γραφειοκρατία και αυταρχισμός, κέρδος), ενώ στο δεύτερο αποδίδει αποκλειστικά θετικά γνωρίσματα (λιτότητα, συλλογικότητα, μάχη κατά του δεσποτισμού, ορθολογισμός σε συνδυασμό με φαντασία, εργασία σε συνθήκες άνυδρες, δικαιοσύνη, σεβασμός στο φυσικό πλούτο, αλληλεγγύη). Με τον τρόπο αυτό επιθυμεί να προβάλει τη σαφή αξία του μεσογειακού πολιτιστικού προτύπου και να τονίσει την απαραίτητα παρουσία του στο μελλοντικό ευρωπαϊκό πολιτιστικό οικοδόμημα.
γ.1.	Επιδοτική αντίθεση έχουμε: ► § 3 «δεν περιέχει μόνο … … Έχει ακόμα διαμορφώσεί» και ► § 6 «θα πρέπει όχι μόνο να αφήσει πίσω … … αλλά επίσης να διαμορφώσει»
γ.2.	στερεότυπο: Συν. αμετάβλητο, Αντ. ιδιότυπο δεσποτισμός: Συν. αυταρχισμός, Αντ. διαλεκτικότητα
δ.	Πρόλογος: Η γνώση της παράδοσής μας θεωρείται εθνικό χρέος. - "Ο πολιτισμός μας είναι η περιουσία μας" (Μελίνα Μερκούρη)
	Κυρίως Θέμα
	Ζητούμενο α) Νομίζετε ότι οι απαιτήσεις αυτές είναι αντιφατικές μεταξύ τους;
	Α' ΑΠΟΨΗ: ► Για πολλούς παράδοση και εκσυγχρονισμός είναι έννοιες ασυμβίβαστες. ► Υποστηρίζεται ότι τήρηση της παράδοσης σημαίνει καθήλωση στο παρελθόν και δέσμευση σε οχήματα που δεν αφορούν τη σημερινή γενιά και τις συνθήκες ζωής της.
	Β' ΑΠΟΨΗ: ► Παράδοση είναι οτιδήποτε επιβιώνει από τον πολιτισμό των προγενεστέρων, με κριτήριο τη χρηστικότητα και τη λειτουργικότητά του. ► Όμως, αφού η εξέλιξη δε συντελείται με παρθενογενέσεις (αυτοφυείς πολιτισμικές δημιουργίες χωρίς ξένες επιμειξίες [Σβορώνος]), η παράδοση δεν είναι επαρκής για την πρόοδο ενός λαού. Χρειάζεται τη συνδρομή του εκσυγχρονισμού και της ανανέωσης, χωρίς την οποία μοιραία καταλήγει στην οπισθοδρόμηση. ► Ο εκσυγχρονισμός επιδιώκει την ανανέωση της κοινωνίας σε όλα τα επίπεδα, χωρίς, όμως, να διασπάται η συνέχεια και η συνοχή της πολιτιστικής ταυτότητας ενός λαού. Ωστόσο, αν δε συνοδεύεται από τα πολιτιστικά κριτήρια που Θέτει η παράδοση, καταλήγει στην ξενομανία και το μιμητισμό
	ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Δε θεωρούμε τις έννοιες της παράδοσης και του εκσυγχρονισμού αλληλοσυγκρουόμενες, αλλά, αντιθέτως, συμπληρωματικές. Η παράδοση προετοιμάζει την πρόοδο, αφού λειτουργεί ως σημείο αφετηρίας για οποιαδήποτε δημιουργία και ανανέωση.
	Ζητούμενο β) Ποια είναι η στάση των σημερινών νέων απέναντι στην παράδοση;
	► Πολλοί νέοι ταυτίζουν την παράδοση με τα απονεκρωμένα στοιχεία του πολιτιστικού παρελθόντος και θεωρούν ότι οδηγεί στη στασιμότητα και την οπισθοδρόμηση. ► Η συμπεριφορά τους αυτή ερμηνεύεται από το γεγονός ότι αγνοούν το περιεχόμενό της ή το παρεξηγούν. ► Οι συνθήκες ζωής στα αστικά κέντρα εμποδίζουν την ουσιαστική επαφή με τα γνήσια στοιχεία της παράδοσης. ► Το πολιτιστικό περιβάλλον των σημερινών νέων κατακλύζεται από εισαγόμενα πρότυπα ζωής. ► Η σύγχρονη εκπαίδευση δεν κατορθώνει να δημιουργήσει μια υγιή πολιτιστική συνείδηση στις νέες γενιές.

πηγή: ο υποψήφιος, ΤΑ ΝΕΑ - Τρίτη 2 Δεκεμβρίου 2003